Η οδός Μαρτύρων 25ης Αυγούστου

Η πεζοδρομημένη οδός του Ηρακλείου που ξεκινάει από τα “λιοντάρια” και καταλήγει στο ενετικό λιμάνι της πόλης υπήρξε σημαντική για την ιστορία και τον πολιτισμό της πόλης απο την εποχή της ενετοκρατίας, καθώς όλες σχεδόν οι βενετσιάνικες πόλεις, ανάμεσά τους και η Κάντια, αναπτύσσονται με άξονα το λιμάνι τους. Η Ρούγα Μαΐστρα (Ruga Maistra), όπως ονομαζόταν τότε η 25ης Αυγούστου συνέδεε το διοικητικό κέντρο της πόλης με το λιμάνι,που ξεκινούσε από την Πύλη του Μόλου και έφτανε στην Πύλη Βολτόνε. Έχοντας κατά μήκος της μια σειρά από θαυμαστά οικοδομήματα, όπως ο Άγιος Τίτος, η Λότζια, το Δουκικό Ανάκτορο, η Κρήνη Μοροζίνι και ο Άγιος Μάρκος, η οδός αυτή αποτελούσε την πιο εντυπωσιακή διαδρομή στην Κάντια του 17ου αιώνα. Οι βενετσιάνικες αρχές απέδιδαν, μάλιστα, ιδιαίτερη σημασία στην καλαίσθητη εικόνα της περιοχής και γι’ αυτό είχαν εκδώσει ειδικές διατάξεις σχετικά με τη δόμηση και τις προσόψεις των κτηρίων της Ρούγα Μαΐστρα.

Τα γεγονότα της 25ης Αυγούστου

Συμβαίνει συχνά στην ιστορία, πριν από την ηρεμία να ξεσπάσει η θύελλα. Στην περίπτωση του Ηρακλείου, ένα από τα πιο δραματικά και βίαια επεισόδια της ιστορίας του ήταν αυτό που προηγήθηκε της οριστικής απελευθέρωσης του νησιού από τους Τούρκους. Από τα μέσα του 19ου αιώνα προβάλλει έντονα το «Κρητικό Ζήτημα», μία από τις πιο ακανθώδεις πλευρές του «Ανατολικού Ζητήματος». Το διακύβευμα, ουσιαστικά, είναι το μέλλον του νησιού. Οι χριστιανοί κάτοικοι της Κρήτης εξεγείρονται ζητώντας την αποτίναξη της οθωμανικής κυριαρχίας και την ένωση με το ελεύθερο ελληνικό κράτος. Η Υψηλή Πύλη, φυσικά, επιθυμεί να παραμείνει η Κρήτη στον χάρτη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ενώ τα πράγματα περιπλέκουν ακόμα περισσότερο τα αλληλοσυκρουόμενα συμφέροντα των ευρωπαϊκών Μεγάλων Δυνάμεων. Τελικά, μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, και τη δυσμενή του κατάληξη για τους Έλληνες, οι Μεγάλες Δυνάμεις επιβάλλουν στην Κρήτη τη λύση της αυτονομίας. Η απόφαση ανακοινώνεται στον κρητικό λαό στις 18 Ιουλίου 1898. Ύπατος Αρμοστής Κρήτης, αποφασίζεται, θα είναι ο πρίγκηπας Γεώργιος της Ελλάδας. Μέχρι να φθάσει όμως ο ίδιος στο νησί, την εσωτερική διακυβέρνηση της μεγαλονήσου αναλαμβάνει μία εκτελεστική επιτροπή, το «Εκτελεστικόν Κρήτης». Η εγκατάσταση των υπαλλήλων του Εκτελεστικού στο φορολογικό γραφείο της πόλης πραγματοποιείται στις 25 Αυγούστου 1898 (κατά το παλαιό ημερολόγιο), με τη συνοδεία αποσπάσματος του αγγλικού στρατού. Η παράδοση των διοικητικών υπηρεσιών από τους μουσουλμάνους στους χριστιανούς, όμως, πυροδοτεί επεισόδια. Εξαγριωμένος, ο μουσουλμανικός όχλος επιτίθεται στους χριστιανούς, σφάζει άμαχο πληθυσμό, πυρπολεί και λεηλατεί σπίτα, γραφεία και καταστήματα. Σκοτώνει, επίσης, άγγλους στρατιώτες και τον πρόξενο της Αγγλίας Λυσίμαχο Καλοκαιρινό. Ο απολογισμός των γεγονότων είναι τραγικός: 300-400 χριστιανοί χάνουν τη ζωή τους, η πόλη, μεταξύ άλλων και η Πύλη του Μόλου, παραδίδονται στις φλόγες. Όμως ο φόνος των Βρετανών στρατιωτών προκαλεί άμεση αντίδραση της Αγγλίας. Ισχυρή μοίρα του αγγλικού στόλου που ναυλοχεί στο λιμάνι της Σούδας καταπλέει, υπό την αρχηγία του ναυάρχου Νόελ, στο λιμάνι του Ηρακλείου, ενώ 17 σημαίνοντες Τουρκοκρητικοί απαγχονίζονται ως πρωταίτιοι, κι άλλοι καταδικάζονται σε φυλάκιση ή απελαύνονται. Ο τουρκικός στρατός διατάσσεται να εγκαταλείψει την πόλη και τα άλλα φρούρια του νησιού και αυτό πράττει. Στις 2 Νοεμβρίου 1898, δυόμιση περίπου αιώνες μετά την πολύχρονη, μυθιστορηματική πολιορκία του, ο Χάνδακας απελευθερώνεται. Σήμερα, την ημέρα εκείνη του 1898 θυμίζει ένας πεζόδρομος, πλασιωμένος με όμορφα νεοκλασικά κτήρια, η οδός Μαρτύρων 25ης Αυγούστου (ή απλά 25ης Αυγούστου). Βρίσκεται στην περιοχή που τότε ήταν γνωστή ως Βεζίρ Τσαρσί και υπήρξε επίκεντρο των αιματηρών γεγονότων που σημάδεψαν την ιστορία της πόλης.