Τα ενετικά τείχη του Ηρακλείου περικλείουν το ιστορικό κέντρο της πόλης και αποτελούν το μεγαλύτερο οχυρωματικό έργο της Ανατολικής μεσογείου.

Η κατασκευή τους ξεκίνησε στις αρχές του 13ου αιώνα από τους Ενετούς, όταν το παλαιότερο βυζαντινό τείχος δεν ήταν πλέον επαρκές για να προστατέψει την πόλη και τον όλο αυξανόμενο πληθυσμό της. Η κατασκευή της πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις και ολοκληρώθηκε στις αρχές του 17ου αιώνα σύμφωνα με το νέο "προμαχωνικό σύστημα". Η εξωτερική τους περίμετρος περιβάλλονταν από βαθιά τάφρο, πέρα από την οποία είχαν κατασκευαστεί μικρότερα αμυντικά έργα και οχυρά. Στις χερσαίες πλευρές του υπάρχουν επτά προμαχώνες (Σαμπιονάρα, Βιττούρι, Ιησού, Μαρτινέγκο, Βηθλεέμ,

Παντοκράτορα, Αγίου Ανδρέα) και εννέα πύλες (Σαμπιονάρα, Αγίου Γεωργίου, Ιησού, Μαρτινένγκο, Βηθλεέμ, Παντοκράτορα, Αγίου Ανδρέα, Δερματά και του λιμανιού ή Μώλου). Χάρις τα νέα τείχη της η Κάντια, όπως ονομαζόταν τότε το Ηράκλειο, μπόρεσε να αντισταθεί για περισσότερα από 20 χρόνια στην πολιορκία του οθωμανικού στρατού (1648-1669). 

Η οδός Μαρτύρων 25ης Αυγούστου

Η πεζοδρομημένη οδός του Ηρακλείου που ξεκινάει από τα “λιοντάρια” και καταλήγει στο ενετικό λιμάνι της πόλης υπήρξε σημαντική για την ιστορία και τον πολιτισμό της πόλης απο την εποχή της ενετοκρατίας, καθώς όλες σχεδόν οι βενετσιάνικες πόλεις, ανάμεσά τους και η Κάντια, αναπτύσσονται με άξονα το λιμάνι τους. Η Ρούγα Μαΐστρα (Ruga Maistra), όπως ονομαζόταν τότε η 25ης Αυγούστου συνέδεε το διοικητικό κέντρο της πόλης με το λιμάνι,που ξεκινούσε από την Πύλη του Μόλου και έφτανε στην Πύλη Βολτόνε.  Έχοντας κατά μήκος της μια σειρά από θαυμαστά οικοδομήματα, όπως ο Άγιος Τίτος, η Λότζια, το Δουκικό Ανάκτορο, η Κρήνη Μοροζίνι και ο Άγιος Μάρκος, η οδός αυτή αποτελούσε την πιο εντυπωσιακή διαδρομή στην Κάντια του 17ου αιώνα. Οι βενετσιάνικες αρχές απέδιδαν, μάλιστα, ιδιαίτερη σημασία στην καλαίσθητη εικόνα της περιοχής και γι’ αυτό είχαν εκδώσει ειδικές διατάξεις σχετικά με τη δόμηση και τις προσόψεις των κτηρίων της Ρούγα Μαΐστρα.

Τα νεώρια είναι μεγάλοι στεγασμένοι με θόλους χώροι δίπλα στη θάλασσα, μέσα στους οποίους σύρονταν τα σκάφη για απαραίτητες κατασκευές για τη ναυπήγηση, τη συντήρηση και τη φύλαξη των πλοίων . Στις αρχές του 17ου αιώνα,  το λιμάνι της πόλης διέθετε τρία συγκροτήματα τέτοιων κατασκευών. Το παλαιότερο χρονολογικά (Arsenali Antichi) βρισκόταν στη νότια πλευρά του λιμανιού και κατέρρευσε τον 19ο αιώνα, πιθανώς λόγω σεισμού. Το δεύτερο συγκρότημα (Arsenali Vecchi), στη δυτική πλευρά του προηγούμενου, κατασκευάστηκε στη δεκαετία του 1550 με τέσσερις χώρους, ενώ το τρίτο (Arsenali Nuovi και Nuovissimi) ολοκληρώθηκε στις αρχές του 17ου αιώνα, περιελάμβανε δέκα τμήματα και βρισκόταν στην ανατολική πλευρά του λιμανιού.

Η Λότζια θεωρείται ως ένα από τα λαμπρότερα μνημεία της Ενετικής Κρήτης. Κτίστηκε το 1628 από το γενικό προβλεπτή Φραγκίσκο Μοροζίνι και λειτουργούσε ως χώρος συνάθροισης της τάξης των ευγενών. Το διώροφο κτίσμα είναι κοσμημένο με κίονες δωρικού ρυθμού στο ισόγειο και ιωνικού ρυθμού στον όροφο. Η εξωτερική διακόσμηση του κτιρίου είναι επίσης ιδιαίτερα επιμελημένη, καθώς στο επάνω μέρος του ισογείου υπάρχει διάζωμα με ποικίλες ανάγλυφες παραστάσεις, όπως ο λέοντας του Αγίου Μάρκου, τρόπαια, πανοπλίες και άλλα. Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Οθωμανούς το Σεπτέμβριο του 1669, η Λότζια,  μαζί με το κτίριο της Αρμερία,  χρησιμοποιήθηκε ως έδρα του Ντεφτερντάρη, δηλαδή του αξιωματούχου που ήταν υπεύθυνος για την οικονομική διαχείριση του νησιού, ενώ στα χρόνια του Μεσοπολέμου εγκαταστάθηκαν σε αυτό υπηρεσίες του Δήμου Ηρακλείου.

Οι αμυντικές ανάγκες της Κάντια επέβαλαν, εκτός των άλλων, και την οικοδόμηση μιας μεγάλης αποθήκης οπλισμού στο κέντρο της πόλης, σε άμεση γειτνίαση με τα κτίρια των στρατιωτικών Αρχών. Για την εξυπηρέτηση αυτού του σκοπού, οικοδομήθηκε η Αρμερία (Armeria ή Armarento), που αργότερα συνδέθηκε με το κτίριο της Λότζια. Το κτίριο πήρε την τελική του μορφή στις αρχές του 17ου αιώνα, αφού είχαν προηγηθεί διάφορες εργασίες επέκτασής του. Μετά την παράδοση της πόλης το 1669, οι Οθωμανοί χρησιμοποίησαν το κτίριο ως χώρο αποθήκευσης του οπλισμού, που οι Βενετοί δεν μπόρεσαν να πάρουν μαζί τους, ενώ για κάποιο διάστημα χρησιμοποιήθηκε για τη συγκέντρωση και φύλαξη των φόρων που εισπράττονταν από όλο το νησί.

Η βασιλική του Αγίου Μάρκου κτίστηκε το 1239 στην PLAZZA DELLE BIADE (πλατεία των Σιτηρών) κι ήταν ο καθεδρικός Ναός της Κρήτης. Ο ναός κατείχε σημαντική θέση στην κοινωνία της εποχής της Ενετικής κυριαρχίας. Εδώ αναλάμβαναν, με κάθε επισημότητα, τα καθήκοντά τους όλοι οι άρχοντες και αξιωματούχοι κι εδώ ζητούσε την προστασία του Αγίου ο απλός λαός. Στον ίδιο χώρο ενταφιάζονταν μέσα σε σαρκοφάγους με ανάγλυφες παραστάσεις οι δούκες καθώς και μέλη της επίσημης αριστοκρατίας. Δύο από τους τάφους αυτούς είναι ορατοί σήμερα στην ανατολική πλευρά του ναού. Σήμερα το κτίριο στεγάζει τη Δημοτική Πινακοθήκη και έργα που επιλέγονται από την πλούσια παρακαταθήκη έργων τέχνης του Δήμου Ηρακλείου, όπως πίνακες της Μαρίας Φιοράκη, του Λευτέρη Κανακάκη, του Θωμά Φανουράκη και πολλών άλλων επωνύμων καλλιτεχνών.

Η Βενετία απέκτησε την Κρήτη στις αρχές του 13ου αιώνα, ως συνέπεια της Δ΄ Σταυροφορίας, και τη διατήρησε για τεσσεράμισι περίπου αιώνες.

Πρωτεύουσα και διοικητικό κέντρο του νησιού ήταν η πόλη του Χάνδακα, που μετονομάστηκε πλέον σε Κάντια (Candia), μία πόλη με εξαίρετη οικονομική και πνευματική κίνηση. Χαρακτηριστικό της σημασίας της, είναι το γεγονός ότι το όνομα της πόλης χρησιμοποιούνταν για να προσδιορίζει ολόκληρη τη διοικητική περιφέρεια της Κρήτης, που ονομαζόταν Βασίλειο της Κάντια (Regno di Candia).

Για την επικοινωνία της οχυρωμένης Κάντια με τον «έξω κόσμο» υπήρχαν διάφορες είσοδοι ενταγμένες στον αμυντικό της περίβολο. Ανάλογα με τη χρήση τους οι πύλες αυτές διακρινόταν σε αστικές, δηλαδή εκείνες που, εκτός από την άμυνα, εξυπηρετούσαν και τις ανάγκες μετακίνησης πολιτών και αγαθών, και αμιγώς στρατιωτικές, που χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά και μόνο από τη φρουρά της πόλης, όπως η πύλη Βηθλεέμ. Ασχέτως της χρήσης τους, όμως, όλες, σχεδόν, αυτές οι πύλες βρισκόταν κοντά σε προμαχώνες ή άλλα ισχυρά σημεία της οχύρωσης ώστε να προστατεύονται επαρκώς σε περίπτωση εχθρικής επίθεσης.

Διαθέτοντας ειδική φρουρά και εφοδιασμένες με μεγάλες ξύλινες πόρτες που άνοιγαν με την ανατολή του ηλίου και έκλειναν με τη δύση, οι πύλες της πρώτης κατηγορίας (του Αγίου Γεωργίου, του Ιησού και του Παντοκράτορα) συνέδεαν την πόλη με την ενδοχώρα. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτιζαν και οι λεγόμενες παράκτιες πύλες που εξασφάλιζαν την επικοινωνία της πόλης με το λιμάνι και τη θάλασσα: η πύλη του Μόλου, η πύλη των Νεωρίων, η πύλη του Δερματά, η πύλη της Σαμπιονάρα και η πύλη του Αγίου Ανδρέα (οι τελευταίες δίπλα στους ομώνυμους προμαχώνες).

Στις αρχές του 17ου αιώνα η οχύρωση της Κάντια έχει πάρει την οριστική της μορφή και περιλαμβάνει επτά μεγάλους καρδιόσχημους ή τριγωνικούς προμαχώνες, οι οποίοι κατά σειρά, από ανατολικά προς δυτικά, ήταν: Προμαχώνας Σαμπιονάρας (δηλ. της άμμου), Προμαχώνας Βιττούρι (από τον Γενικό Προβλεπτή Τζιοβάνι Βιττούρι), Προμαχώνας Ιησού, Προμαχώνας Μαρτινέγκο (από το Βενετό μηχανικό Γκαμπριέλε Μαρτινέγκο), Προμαχώνας Βηθλεέμ, Προμαχώνας Παντοκράτορα, Προμαχώνας Αγίου Ανδρέα. Στο εσωτερικό τους, οι προμαχώνες διέθεταν στοές που οδηγούσαν σε διάφορα σημεία της οχύρωσης και στην τάφρο που περιέβαλλε τα τείχη. Οι προμαχώνες αυτοί αποτελούσαν τους στυλοβάτες της άμυνας κατά την πολιορκία της Κάντια από τους Οθωμανούς (1648-1669), η οποία υπήρξε η πιο μακρόχρονη πολιορκία στην ευρωπαϊκή ιστορία και υπέστησαν μεγάλες φθορές, ειδικά οι δύο παραλιακοί (Προμαχώνας Σαμπιονάρας και Προμαχώνας Αγίου Ανδρέα).

Πύλη Αγίου Ανδρέα: η «Πύλη της Εφόδου»

Τα τελευταία χρόνια της πολιορκίας του βενετοκρατούμενου Χάνδακα, το παράκτιο τείχος, η πιο αδύναμη πλευρά της οχύρωσης, βάλλεται άγρια από τους Τούρκους. Έξω και γύρω από τον Προμαχώνα του Αγίου Ανδρέα (ή Αγίου Πνεύματος) κατασκευάζονται συμπληρωματικά οχυρωματικά έργα. Άδικος κόπος. Οι Οθωμανοί απαντούν ανοίγοντας μίνες και κατασκευάζοντας δύο χωμάτινους λόφους απέναντι από τους προμαχώνες Σαμπιονάρα και Αγίου Ανδρέα. Στην κορυφή τους τοποθετούν το βαρύ πυροβολικό τους και χτυπούν το λιμάνι, διαλύοντας κάθε ελπίδα ανεφοδιασμού και επικοινωνίας του φρουρίου με τη Δύση. Τον Ιανουάριο του 1669 η κατάσταση είναι τραγική. Ο Προμαχώνας του Αγίου Ανδρέα έχει ήδη καταληφθεί.

Πύλη Αγίου Γεωργίου: η πύλη με τα τρία ονόματα

Δημιουργός της Πύλης του Αγίου Γεωργίου είναι ο Τζούλιο Σαβορνιάνο, ο ιδιοφυής στρατιωτικός μηχανικός και αρχιτέκτονας που έχει αναλάβει τον νέο περίβολο του Χάνδακα. Η πύλη, εντυπωσιακή, κατασκευάζεται στο βόρειο πλευρό (fianco) του Προμαχώνα Βιττούρι, το διάστημα 1562-1566, όπως μαρτυρά η χρονολογία 1565 που υπήρχε χαραγμένη στις δύο όψεις της. Η είσοδος, προς την πλευρά της πόλης, διαμορφώνεται με ιδιαίτερη επιμέλεια, με κίονες αρχαιότροπους, ιωνικούς, δεξιά και αριστερά από το άνοιγμα. Επάνω από τη θύρα, ανάμεσα σε δύο πλάκες με τον λέοντα της Βενετίας, εντοιχίζεται μία ανάγλυφη μαρμάρινη στρογγυλή πλάκα με την εικόνα του Αγίου Γεωργίου, αφού η πύλη είναι αφιερωμένη στον στρατιωτικό άγιο.

Πύλη Βηθλεέμ: η πύλη με το «χαρμόσυνο» όνομα

Ένας μικρός ναός της Παναγίας της Βηθλεέμ, χτισμένος στους αγρούς, έξω από το τείχος, χαρίζει το όνομά του στο γειτονικό του προμαχώνα. Τον Προμαχώνα Βηθλεέμ εξυπηρετούν οι δύο ομώνυμες στρατιωτικές πύλες, η Νότια και η Βόρεια. Και οι δύο οδηγούν σε «χαμηλές πλατείες», με τις συνήθεις διπλές κανονιοθυρίδες, από όπου ξεκινούν στοές εξόδου (sortite) προς την τάφρο. Η προς την πόλη όψη της Βόρειας Πύλης Βηθλεέμ ξεχωρίζει για την προσεγμένη διαμόρφωσή της, που θυμίζει κύρια, αστική πύλη. Στη στοά εξόδου της, επάνω από το θύρωμα, διακρίνεται χαραγμένη η χρονολογία 1538.

Πύλη Βιττούρι: η «πύλη του Γενικού Προβλεπτή»

Απ’ όλους τους προμαχώνες του Χάνδακα, οι δύο ισχυρότεροι είναι ο Μαρτινένγκο και ο Βιττούρι. Ο δεύτερος λέγεται αρχικά Προμαχώνας του Αγίου Ελευθερίου, λόγω μιας μικρής εκκλησίας που βρίσκεται κοντά του, έπειτα παίρνει το όνομα του Γενικού Προβλεπτή (provveditore generale) Τζοβάννι Βιττούρι, ο θυρεός του οποίου, εντοιχίζεται στη γωνία του προμαχώνα όταν τελειώνουν οι εργασίες, το 1540.

Πύλη Δερματά: η πύλη που δεν στοίχισε πολλά

Στο παράκτιο μέτωπο της οχύρωσης, ανάμεσα στους Προμαχώνες Αγίου Ανδρέα και Σαμπιονάρα, ανοίγεται η πύλη που οδηγεί στον αμμώδη κόλπο του Δερματά. Εκτός από Πύλη Δερματά, γιατί γειτονεύει με τα δερματάδικα του Χάνδακα, ονομάζεται και Giudecca ή Judaica ή Εβραϊκή, αφού, κοντά της, στο βορειοδυτικό τμήμα της οχυρωμένης περιοχής, εκτείνεται η εβραϊκή συνοικία. Η Πύλη Δερματά ολοκληρώνεται το διάστημα 1590-1595, και κοστίζει ελάχιστα: μόνο100 zecchini (χρυσό βενετσιάνικο νόμισμα). Κι αυτό γιατί οι Βενετοί χρησιμοποιούν πέτρες προερχόμενες από κατεδαφισμένα σπίτια, ενώ για την οικοδόμηση επιφορτίζουν αγγάρικους, χωρικούς δηλαδή που εκτελούν καταναγκαστική εργασία.

Πύλη Ιησού: η «ωραιότερη του Χάνδακα»

Τον Αύγουστο του 1588, όταν φθάνει στην πόλη ο Τζιανμπατίστα ντελ Μόντε, ο αρχηγός του στρατού, σχολιάζει πως, κατά τη γνώμη του, ο Χάνδακας είναι «η πιο ωραία φορτέτσα της Ευρώπης». Ίσως δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ένα χρόνο πριν έχει αποπερατωθεί η Πύλη του Ιησού. Αυτή που αρκετούς αιώνες αργότερα, στο γύρισμα από τον 19ο στον 20ό αιώνα, τραβά την προσοχή του Ιωσήφ Γκερόλα, του Ιταλού ιστορικού και μελετητή της Ενετικής Κρήτης, ο οποίος θα γράψει πως η μνημειακή πρόσοψή της, προς την πλευρά της πόλης, είναι η ωραιότερη του Χάνδακα. Δημιουργός της αριστουργηματικής πρόσοψης θεωρείται ο ιδιοφυής Βερονέζος στρατιωτικός αρχιτέκτονας Μικέλε Σανμικέλι.

Πύλη Μακάσι: η «πύλη της μνήμης»

Ένας από τους δύο πιο ισχυρούς προμαχώνες της πόλης είναι ο Μαρτινέγκο, που «βαφτίζεται» έτσι προς τιμήν του Γκαμπριέλε Ταντίνι ντι Μαρτινέγκο (1480-1544), του διακεκριμένου Βενετού στρατιωτικού μηχανικού, αλλά και επιτυχημένου αξιωματικού, ο οποίος αναλαμβάνει το 1519 τη γενική εποπτεία των οχυρωματικών έργων της Κρήτης. Η στρατιωτική πύλη που οδηγεί στη νοτιοανατολική «χαμηλή πλατεία» του Προμαχώνα Μαρτινέγκο, κι από εκεί στην τάφρο, είναι γνωστή ως Πύλη Μαρτινένγκο ή Στοά Μακάσι - από την τουρκική λέξη που σημαίνει «κλειδούχος».

Πύλη Παντοκράτορα: μια πύλη για όλους

Ένας μεγάλος δρόμος η Strada Larga ή Strada Imperiale ή Strada Larga di Panigra (αιώνες αργότερα θα πάρει τη θέση της η λεωφόρος Καλοκαιρινού, γνωστή και ως πλατιά Στράτα), οδηγεί στη δυτική πλευρά της ενετικής οχύρωσης, όπου ανοίγεται μία από τις κύριες πύλες της πόλης. Η Πύλη του Παντοκράτορα, όπως ονομάζεται, ή Πύλη Panigra, παρουσιάζει μία ιδιομορφία. Είναι η μόνη που χρησιμοποιείται και από πολίτες και από τον στρατό. Για να μην εμπλέκεται η κίνηση των μεν και των δε, στην πρόσοψη διαμορφώνονται δύο είσοδοι, ενώ στον εσωτερικό χώρο ένας εγκάρσιος τοίχος διαχωρίζει τις χρήσεις.

Πύλη Σαμπιονάρα: η «πύλη της άμμου»

Ο Προμαχώνας Σαμπιονάρα, μαζί με τον αντικρινό του Προμαχώνα του Αγίου Ανδρέα, αποτελεί την «αχίλλειο πτέρνα» του τείχους. Οι αδυναμίες τους βοηθούν τους Τούρκους να καταλάβουν τον Χάνδακα, μετά από 21 χρόνια πολιορκίας. Οι Βενετοί αρχικά τον ονομάζουν μικρό Μαρτινέγκο, από το όνομα του διοικητή Τζερολάμο Μαρτινέγκο, έπειτα επικρατεί η ονομασία Σαμπιονάρα λόγω του ότι έχει θεμελιωθεί επάνω στην αμμώδη παραλία (η άμμος στα ιταλικά ονομάζεται sabbia).